Tellen we onze zintuigen, dan komen we tot vijf: zien, horen, ruiken, proeven en tasten.
En hoewel de spreektaal anders doet vermoeden, is ons rijtje zintuigen nu nog niet compleet. In de pedagogiek of psychologie bestaat een term voor ons zesde zintuig: proprio-ceptie. ‘Zelf-ontvangst’. Onszelf voelen, ons bewust worden van ons lijf, lichaamsbewustzijn.
In het dagelijks leven gebruiken we onze zintuigen zonder dat we daar erg in hebben. Onze ogen zien zonder dat we bewust kijken, onze oren horen zonder dat we gericht luisteren. Via onze zes zintuigen komt informatie over de buitenwereld ons brein binnen en ons brein kiest voor gepaste reacties zonder dat we ons daarvan bewust zijn. We lopen over straat zonder tegen elke lantaarnpaal te botsen, we reageren op het geluid van een naderende auto zonder dat we er erg in hebben. Wanneer er iets onverwachts gebeurt, bijvoorbeeld een auto die harder rijdt dan gebruikelijk, roept ons brein ons tot de orde. We spitsen onze oren en onze ogen en zetten ons schrap of komen in actie.
Deze modus, onbewust behalve als er gevaar dreigt, is niet de meest interessante ‘state of mind’ voor musici. Natuurlijk willen we een deel van ons spel zo geautomatiseerd hebben dat we dit op een onbewust niveau kunnen uitvoeren. Dat geldt met name voor motorische vaardigheden: we studeren net zo lang tot we de techniek van ons instrument beheersen en tot onze vingers als vanzelf reageren op een klankvoorstelling of op de noten van de bladmuziek. Maar het leerproces dat daar aan vooraf gaat en het uiteindelijke musiceren; het overdragen van onze interpretatie, willen we bewust meemaken. Aandachtig. En om dat te bereiken mag horen overgaan in luisteren, zien in kijken en de knop voor het voelen van ons lichaam, proprioceptie, mag aan.
Ter illustratie:
Op het podium luisteren we naar de klinkende muziek en kijken en luisteren we naar de musici waarmee we samenspelen. Ook houden we in de gaten hoe ons spel in de zaal overkomt.
Bovendien ervaren we emoties in de muziek en die emoties willen we graag delen met ons publiek. Expressief spelen zonder de controle over ons spel te verliezen vraagt om bewustzijn: we willen ons lichaam kunnen voelen en eventuele fysieke spanning neutraliseren.
Wanneer we studeren kunnen we iets duizend keer herhalen, maar een leerproces gaat vele malen sneller wanneer we bewust studeren. Aandacht is een sleutelwoord voor een leerproces. Dat geldt voor beroepsmusici maar ook voor onze leerlingen. Weten onze leerlingen waar ze tijdens het oefenen op mogen letten? De zintuigen moeten ‘aan’: waar kunnen ze naar luisteren, waar naar kijken, wat kunnen ze in hun lichaam voelen?
Laten we nog wat dieper ingaan op onze zesde zintuig: proprioceptie of lichaamsbewustzijn. De meeste mensen voelen hun lichaam niet of nauwelijks. Dat heeft sociale redenen (we vinden het in onze maatschappij vooral belangrijk dat iemand er met z’n kop bij is) maar het kent ook biologische oorzaken. We voelen ons lichaam alleen als we er bewust op letten (ik voel mijn knieholte), na een verandering (we voelen opeens de wind in onze nek nadat we bij de kapper zijn geweest) en als we pijn hebben, als het in feite al te laat is… Met andere woorden, lichaamsbewustzijn kent een gevoelsdrempel. Dit niet kunnen voelen van ons lichaam is in het dagelijks leven begrijpelijk (we willen ons ook niet continu bewust zijn van ons lichaam) maar is voor musici tamelijk desastreus. Het is een van de redenen waarom musici zoveel blessures hebben: we moeten leren ‘beter naar ons lichaam te luisteren’.
Door lichaamsbewustzijn te trainen kunnen we twee dingen bereiken: dat we het voelen van ons lichaam langer vast kunnen houden én dat we de gevoelsdrempel verlagen zodat we een eventuele blessure eerder voelen aankomen. Daar ligt wat mij betreft een schone taak voor docenten. Hoe meer het lichaamsbewustzijn van een kind wordt ontwikkeld, hoe beter hij zich in de toekomst onbewust en bewust gezond staande weet te houden en hoe mooier hij tot in lengte van dagen zal blijven musiceren…
© 2003, 2023 Wieke Karsten
© 2023 Dik Klut
