Hoe zou een musicus er op het podium uit moeten zien? Mag hij bewegen of moet hij stilstaan? Wil het publiek ergens naar kijken of zou het vooral moeten luisteren? En als iemand beweegt, is dat passend bij de muziek of lijkt het een tenenkrommende choreografie?
Toen ik aan het conservatorium studeerde leerde ik allereerst om minder te bewegen. Wat ik muzikaal wilde uitdrukken moest immers in klank worden vertaald. Inmiddels heb ik ervaren dat dit onderwerp verder reikt dan het oog of het oor. Waar we ook voor kiezen, bewegen of stilstaan, het heeft invloed op ons hele zijn.
Over het algemeen zien we bij musici drie manieren van bewegen. Sommige musici bewegen vanuit de benen. Ze staan stevig gegrond, verplaatsen hun voeten op de puls van de muziek als soepele panters, het bovenlijf relatief stil. Dan hebben we spelers die niet bewegen maar stilstaan. Hun benen onbeweeglijk, soms met de knieën op slot, soms de voeten dicht bij elkaar. De spelers hebben vaak hun ruggengraat hol en gestrekt. Vaak zijn hun billen samengeknepen.
Een andere groep musici beweegt vanuit het bovenlijf. De benen lijken onbelangrijk en het lichaam maakt vanaf het middel grote ronddraaiende bewegingen waarbij de speler af en toe op z’n tenen staat of een sprongstap zijwaarts doet, de ellebogen pulserend op de tel.
Niets aan de hand zouden we zeggen. Maar de kwestie is minder onschuldig dan het lijkt. Als we deze drie poses koppelen aan het dagelijks leven, dan kunnen we ze noemen: bewegen, stilstaan of actie. Zij resulteren in verschillende gemoedstoestanden. Vanaf ons vroegste mens-zijn staat bewegen voor veiligheid, stilstaan voor alertheid en actie voor wegrennen of vechten.
Als we bewegen, rustig en soepel, zijn we open, aandachtig en geïnteresseerd in de wereld om ons heen. Als we stilstaan focussen we; we luisteren of kijken geconcentreerd, onze zintuigen op scherp. In de derde stand voelen we een sterke drang om in actie te komen.
Onze hersenen interpreteren deze verschillende lichaamshoudingen als verschillende taken. Als we vanuit bewegen musiceren, is ons hele brein actief. We kunnen rustig nadenken en we voelen ons aanwezig en creatief. Als we de muziek in ons hele lichaam voelen, vanuit onze voeten, blijven we mentaal en fysiek kalm. Onze klank is open en ontspannen en we spelen we op de toppen van ons kunnen.
Als we stijf stilstaan, interpreteert het brein dat als een staat van paraatheid. Onze zintuigen vernauwen zich, gespitst op gevaar en er treedt spierspanning op vanaf onze bovenbenen tot en met de nek. Onze knieën en billen gaan bijna als vanzelf op slot. De adem stokt en we sperren of vernauwen onze ogen. Onze toon wordt kleiner en dunner. Het bloed in onze hersenen gaat naar ons oude reptielenbrein, we zetten ons schrap en kunnen niet meer goed nadenken. We spelen minder muzikaal en maken meer vergissingen.
Als we vanuit actie musiceren, is wederom ons reptielenbrein dominant. Alle bewegingen komen voort uit de drang tot vechten of wegrennen. We staan op onze tenen, maken grote bewegingen met onze ruggengraat, schouders en armen. Ons lichaam wordt nog actiever als de muziek hoger wordt, snel, expressief of moeilijk. Ons geluid wordt hoger en snel geforceerd. Zonder dat we het misschien door hebben voelen we ons onrustig; we missen een gevoel van beheersing, alsof we hard van een berg afrennen, alsof we ergens uit proberen te ontsnappen.
Niet iedereen zal zich bewust zijn van de grote invloed van het reptielenbrein op ons musiceren, laat staan dat we ons bewust zijn van onze instinctieve reacties op bewegen en stilstaan! Ik maak mijn studenten met veel plezier bewust van deze verschillende hersenstanden. Beetje bij beetje leren ze hun lichaam beter te voelen waardoor ze bewegen, stilstaan en actie kunnen herkennen en zo nodig neutraliseren. Als ze verstarren, niet meer kunnen bewegen en hun ogen zich aan de standaard vastplakken, leren ze een stap achteruit te doen, hun zintuigen te verwijden en de muziek in hun wezen te voelen. Als ze voorover buigen, dansen, zwieren en zwaaien vraag ik ze te gronden, zich te ontspannen en laag te ademen.
Optimaal musiceren, dat doen we met een volledig brein, het hele lijf, van top tot teen, met ziel en zaligheid maar vooral: met beide benen op de grond.
© 2011, 2023 Wieke Karsten
© 2023 Dik Klut
